Pazar, Aralık 4, 2022

Yaşam bir ilişkiler ağıdır

Yalın Alpay
Yalın Alpay
Virgül, Akşam Kitap, Radikal Kitap gibi yayınlarda kitap eleştirileri yazdı. Tarih, siyaset, sanat ve ekonomi konularında çeşitli akademik dergilerde ve kitaplarda pek çok makalesi vardır. Varlık ve Rh Sanat dergilerinde sanat, Ot dergisinde popüler kültür, Andante dergisinde klasik müzik üzerine yazıyor. Sanat, ekonomi ve siyaset konularında yayınlanmış on kitabı ve üç ulusal ödülü vardır. Çeşitli kanallarda, televizyon programları yapmaktadır.

Yaşamın varlıklar, duygular, kavramlar, olaylar, inançlar ve bilgi ile gözlemleyen ve değerlendiren özneler arasında ve sonra da, gözlemleyen ve değerlendiren özneler arasında aşırı karmaşık bir ilişkiler ağı olduğunu unuturuz.

Fark ettiğimiz, dikkatimizi verdiğimiz, odaklandığımız, çözümlemeye çalıştığımız hiçbir şey kendi içine kapanmış, yalıtılmış, kendinden başka bir şey olmayan basit varlıklar ya da olgular değildir. Her şey (kavramlar, olaylar, varlıklar, inançlar, bilgi, duygular) kendisi dışındaki geriye kalan her şeyle ilişkisi, bağlamı, konumu, hiyerarşisi çerçevesinde serimlenir. Odaklandığımız varlıklar, bize ‘kendinde varlıklar’ olarak açılmazlar, çevreleriyle kurdukları maddi ve manevi ilişkiler, iletişimler bağlamında görünürler; yani algımıza ‘kendi dışıyla iletişimdeki varlıklar’ olarak sızarlar. Smokin giymiş bir adamı bir kamp yerinde görmemizle, şık bir otelin balo salonunda görmemiz arasında ciddi bir alımlama farkı vardır. Smokinin algımızdaki yeri smokinden ibaret değildir, smokin zihnimizde, çevresiyle kurduğu ilişkiler bağlamında yeniden yeniden değerlendirilir.

Her varlık ve olgu, pek çok olasılığı aynı anda barındıran ve farklı koşullar içerisine bırakıldığında farklı tepkimelere giren şeylerdir. Fakat birbirleriyle tepkimeye giren varlıklar ve olgular da, bu tepkimelerin toplamından ibaret değildir. Çünkü tepkimeler, onları ölçen zihnin sahip olduğu ölçüm kıstaslarının ne olduğuna göre farklılaşır. Bu yüzden her şey, hem yan yana durduklarıyla, hem de onu bir kümeleme olarak algılayan zihin tarafından, hangi ölçütlerle ve hangi algoritmalarla değerlendirildikleri bağlamlarında anlam kazanır. Soyut ölçütleri farklı olan, değer üretme sistemi olarak başka algoritmalara başvuran zihinler, bir araya gelen kavramları, olayları, varlıkları, inançları, bilgileri çok farklı şekillerde anlamlandıracaklardır.

Yani, ölçülen tek başına ölçülmez, çevresiyle birlikte değerlendirilir; o bir ilişkiler ağı olarak alımlanır ve ardından, onu ölçmeye girişmiş tekil zihin tarafından kendi kabul ettiği ölçütler ve algoritmalarla ölçülür. Fakat bu hala nihai durum değildir. Çünkü tekil zihin, kendisine ölçütler ve algoritmalar seçerken yalnız değildir ve o da bir topluluğun parçası olarak, diğer zihinlerin ölçütlerinden ve kullandığı algoritmalardan etkilenir. Zihinsel ölçütler ve algoritmalar ise coğrafyaya, kültüre, zamana, döneme, gündeme, duygulara, sınıfsal duruma, keyfe, geleneklere göre değişen, neredeyse hiçbir sabit kabul etmeyen elastik enstrümanlardır.

Bu nedenle her varlık ve olgu, tarih içerisinde zaman ilerledikçe, farklı koşullarla tepkimelere girerek, kendilerinde taşıdıkları farklı olanakları ve olasılıkları gerçekleştirirler. Bir varlığın ya da olayın tarihsel süreç içerisindeki etkileri ve tepkileri bağlam değiştikçe farklılaşır; bu onun tek tek farklı olanaklarının gerçekleşmesidir.

Her şey, bir ilişkiler ağı içerisinde anlam kazandığından, ilişki ağının biçimi şeylerin farklı olanaklarını açığa çıkarır. Bu yüzden şeyler ‘kendinde bir anlamla’ değil, başka şeylerle kurduğu ilişkilerde ortaya çıkardığı ‘şeyler-arası anlamlarla’ dünyaya katılırlar. Yeni ilişki ağları melezlemek, yeni kavramlar, olaylar, varlıklar, inançlar, bilgi ve duygular üretir.

Varlıkların kendileri apaçık görünürlerken, ilişki ağları hep gizildir. Varlıklar arasındaki ilişkileri fark etmek, betimlemek, nedenselleştirmek, deşifre etmek ise insanın ontolojik kusurlu yapısından ötürü, hiçbir zaman kusursuzca başarılamaz. Dahası, varlıklar-arası ilişkiler sürekli değiştiğinden, ele avuca da gelmeyen bir ilişkiler ağı söz konusudur. Gözlemci zihin, gözlemini değerlendirmek için ilişkilerin artık sabit olduğu varsayımıyla hareket etmek zorundadır fakat hareket sürekli devam etmekte ve ilişkileri değiştirerek tüm varlıkların serimlediği özelliklerini değiştirmektedir. Buna gözlemci ile gözlemlediği örneklem arasındaki ilişkinin de sürekli değişmekte olduğu eklendiğinde, hiçbir sabitliğin bulunmadığı bu evrende her şeyin tanımdan hızlı ya da yavaş şekillerde kaçtığı görülür.

Peşine düştüğümüz gerçeklik  – eğer varsa -, bizim zihinlerimizin uyum sağlayabildiğinden çok daha hızlı şekilde değiştiği için, gerçeklik algımızın oluşabilmesi adına toplumsal mutabakatlara yöneliriz. Varlıkların birbirleriyle olan ilişkilerinin uçucu hercailiğini, değişmeyen sabitler şeklinde ele alarak yaşama tutunuruz. Yaşamın varlıklar, duygular, kavramlar, olaylar, inançlar ve bilgi ile gözlemleyen ve değerlendiren özneler arasında ve sonra da, gözlemleyen ve değerlendiren özneler arasında aşırı karmaşık bir ilişkiler ağı olduğunu unuturuz. Olup bitenlere görece bir uygunluk gösteren, fakat önünde sonunda özneler arası mutabakatla sabitleştirilmiş, temsili bir yaşamın içerisinde, yaşamın kendisi yerine onu temsil eden bir arayüzde yaşarız. Sürekli değişen dünyanın hızına ayak uyduramayan zihinlerimiz, onu daha yavaş değişen, bu yüzden de bir süreklilikten çok, kopuşlarla algılayan bir kurgucudur. Tıpkı filmlerde sahneler arası atlamalar yapar gibi, gerçek zamanlı sürekliliği takip edemediğimiz için onu kopuşlarla editleriz. Dünya var olan haliyle değil, içindeki ilişkiler ağıyla vardır ve bu ilişkilerin kurgucusu da, bu kurgunun bir parçası olan özneler-arası ilişki ağıdır.

PolitikYol'da yayınlanan yazılar her gün öğlen mailinizde!

Yalın Alpay
Yalın Alpay
Virgül, Akşam Kitap, Radikal Kitap gibi yayınlarda kitap eleştirileri yazdı. Tarih, siyaset, sanat ve ekonomi konularında çeşitli akademik dergilerde ve kitaplarda pek çok makalesi vardır. Varlık ve Rh Sanat dergilerinde sanat, Ot dergisinde popüler kültür, Andante dergisinde klasik müzik üzerine yazıyor. Sanat, ekonomi ve siyaset konularında yayınlanmış on kitabı ve üç ulusal ödülü vardır. Çeşitli kanallarda, televizyon programları yapmaktadır.
spot_img
PolitiYol Telegram'da
PolitikYol.com Podcast

GÜNÜN YAZILARI

SÖYLEŞİLER

SOSYAL MEDYA

13,609BeğenenlerBeğen
10,160TakipçilerTakip Et
52,122TakipçilerTakip Et
9,354AboneAbone Ol

GÜNDEM

ÇEVİRİLER

Bir Cevap Yazın

YAZARIN DİĞER YAZILARI