Pazartesi, Nisan 22, 2024

Mahkemelerde sorumlu aramak yerine Deprem Komisyonu kurulmalı

Depremde ortaya çıkan mağduriyetleri gidermek için mahkemeler ve oradan çıkacak cezalar adaleti sağlamaya yetecek mi? Hukukçu İdil Elveriş, adaletin sadece mahkemelerle sağlanamayacağı ve tarafların bir araya geleceği Deprem Komisyonu kurulmasının onarı adalet için gerekli olduğunu yazdı

Mahkemelerde sonuç almak?

Bugünlerde on üç milyon insanı etkileyen büyük depremin cezai ve hukuki sorumlularını belirlemek için delil toplanması da dahil olmak üzere bir çok baro ve çeşitli avukat gruplarının bilgi paylaşımları oluyor. “Adaletin” yerine gelmesi için mahkemeleri adres gösteren bu iyi niyetli girişimler önemli bir sorunu atlıyor. Depremzedeler gibi hem travma yaşamış ve kırılgan durumda olan hem de halen en temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorluk çeken insanlar, mahkemelere başvurmaları durumunda, iddialarını ispat etmek durumundalar. Bunu avukatsız yapmaları imkansıza yakın. Dahası, bu sorumlu arama girişimleri yıllarca sürebilir ve yine de sonuçlanmayabilir.

Nitekim, 1999 Gölcük depreminde müteahhitlere açılan 2100 davadan 1800’ü şartlı salıverilme yasası ve hukuki boşluklarla cezasız kaldı; kalan 300 davanın 110’unda mahkumiyet kararı ertelendi ve diğer davalar da 2007’de zamanaşımıyla düştü. Sakarya’da 695 davadan 5’inde; Kocaeli’nde 600 davadan 12’sinde; Yalova’da 173 davadan birinde mahkûmiyet çıktı. İstanbul’da tek mahkûmiyet kararı çıkmadı[1].

Ölü sayıları şimdiden 50bine yaklaşırken, geride kalanların mahkemelerde dava açmaktan başka yol sunulmaması durumunda, mahkemelerde bu mağdurların dinlenmesini sağlayacak bir usul ve zaman yok. Yargılama suç failleriyle ve onların haklarıyla ilgilenilen bir süreç. Suç mağdurları adeta tanık konumundalar. Dahası, ceza yargılaması toplu sorumluluk kurarak hesap verilecek bir mekanizma olarak tasarlanmış değil, daha çok bireysel sorumluluklar için kurulmuş bir mekanizma. Dolayısıyla insanların hem sonuçsuz kalacak bir yola hem de yaşadıklarının hiçbir önemi yokmuş gibi işleyecek bir usulle karşı karşıya bırakıldıklarının farkında olmak gerek.

Böylece bir  eylemden doğan zarar, o eylemden etkilenen tarafları bir araya getirerek, bu zarar veya yanlışın onarılmasını konuşmalarıyla sağlanıyor. Bir başka deyişle, bu yaklaşımın ceza yargılamasından en büyük farkı, eylemdeki tüm sorumluluğu “suç işleyen”e atarak; ona bir ceza “keserek”; adalet otomatikman yerine geliyormuş gibi bakmaması.

FAİLLERE ODAKLANIRKEN MAĞDURLARI UNUTMAK

Bütün bunlar bilinmezmiş gibi, fail olduğu düşünülen kişilere veya kurumlara “yargılanacaksınız” yahut “cezanızı çekeceksiniz, hesap vereceksiniz” sözlerinin sıklıkla dile getirilmesi, faillere bedel ödetmeyi seçerken, yüzbinleri bulan mağdurların ne istediği yahut beklediği ile ilgilenmiyor. Gerçekten bizim istediğimizin mağdurlarca da paylaşıldığından emin miyiz? Araştırmalar, mağdurların bir suçla karşı karşıya kaldığında bunlardan önce, bu olayın başlarına niye geldiğini; kendilerine ne olacağını; yahut kendilerine ne yapılabileceğini anlamak istediklerini gösteriyor.[2]

Diğer yandan, ülkenin bulunduğu yer itibarıyla bu tarz olayları daha da yaşayacağı belli olan bir toplumda, böyle bir felaket sonrasında bir öğrenme, ders çıkarma söz konusu olacaksa, sadece bir tarafa “gününü göstermeye odaklanarak” bir sonuç elde edilmesi mümkün değil. Tam da bu nedenle, fail(ler)e ceza istenirken, birçok ülkede onarıcı adalet süreçleri eliyle mağdurlarla failler arasında diyalog kurularak onarım sağlanmaya çalışılıyor. Böylece bir eylemden doğan zarar, o eylemden etkilenen tarafları bir araya getirerek, bu zarar veya yanlışın onarılmasını konuşmalarıyla sağlanıyor. Bir başka deyişle, bu yaklaşımın ceza yargılamasından en büyük farkı, eylemdeki tüm sorumluluğu “suç işleyen”e atarak; ona bir ceza “keserek”; adalet otomatikman yerine geliyormuş gibi bakmaması.

Bu Komisyon’un sadece bir hesap kitap işi, bir para ödeme mekanizması olarak düşünülmesi yanlış olur. Tam da onarıcı adaletle ilgili temel kavramlar açısından dile getirmek gerekirse, depremzedeler sadece evlerini, eşyalarını ve aile üyelerini kaybetmediler.

HER ŞEHİR İÇİN AYRI KOMİSYON: TAZMİNAT VE ANLATI

İşte bu nedenlerle depremzedeler için mahkeme yolu yerine, bir deprem komisyonu kurulmalı. Hatta depremin yaşandığı on şehir için ayrı bir komisyon kurulması daha etkin olabilir. Komisyon, depremde kaybedilen insanların ölmeden önceki gelirleri, standart yaşam süreleri ve diğer kriterler uyarınca belirlenecek meblağlarla geride kalanları maddeten tazmin etmeye odaklanmalı. Bunun yıkılan evlerle ilgili olmadığı, halihazırda bir kısmı için zaten zorunlu deprem sigortası olan DASK poliçesi olduğu hatırlanmalı. (2023 için belirlenen bedel 650 bin TL civarında olsa da).

Ancak bu Komisyon’un sadece bir hesap kitap işi, bir para ödeme mekanizması olarak düşünülmesi yanlış olur. Tam da onarıcı adaletle ilgili temel kavramlar açısından dile getirmek gerekirse, depremzedeler sadece evlerini, eşyalarını ve aile üyelerini kaybetmediler. Aynı zamanda, anılarını temsil eden binaları, içinde yaşadıkları mahalleyi, onu oluşturan insan topluluğunu, komşularını ve şehirlerini kaybettiler. Tümünün hikayeleri var. Çoğu başka illere taşınıyor, bugüne dek yaşadıkları şehre belki geri dönecekler belki dönmeyecekler. Komisyonlar bu anlamda sadece şehirde kalanlara değil, o şehrin insanlarının dağıldığı yerlerde de toplanarak, mağdurları dinlemeli. Kısaca, mağdur odaklı olmalı.

11 EYLÜL SONRASI ABD’DE KURULAN KOMİSYON

Buna benzer bir Komisyon, ABD’de 11 Eylül saldırıları sonucunda kuruldu. Başına da Kenneth Feinberg adlı ünlü bir avukat getirildi. Feinberg, adını ilk kez ABD’nin Vietnam Savaşı’nda ordunun agent orange adı verilen bitki öldürmeye yönelik bir ilaç kullanmasından dolayı, savaştan dönen gazilerin ve sonra doğan çocuklarının yaşadıkları sinir ve diğer hastalıklar nedeniyle açılan davada görev almasıyla duyurdu. Kamuoyunun hassas olduğu dava, gazilerin yaşadıkları zarar ve çektikleri acı ile kimya endüstrisinin ürünü olan ilacın arasında illiyet bağı (neden-sonuç ilişkisi) kurulup kurulamayacağı arasında gidip geldi.

Davaya bakan hakim, davanın kendisinin vereceği kazanan ve kaybeden ekseninde değil, tarafların sulh olarak anlaşmayla bitmesi gerektiğini düşündü ve Feinberg’den tarafların müzakere etmesi için aracılık etmesini istedi. Taraflarla görüşen Feinberg, davanın anlaşmayla bitmesini sağladı. Bunun üzerine Feinberg, ABD’nin Virgina Tech ve Sandy Hook gibi okullarında gerçekleşen silahlı öldürme; Meksika Körfezindeki petrol platformu yangını Deepwater Horizon; Boston maratonu bombalaması ve diğer ürün sorumluluğu olaylarında da görev alan bilinir bir kişi oldu. Tazminat miktarlarını ise bazen devlet, bazense ürün sorumluluğu olaylarında olduğu gibi şirketler ödedi. Bu nedenle Deprem Komisyonu’nda da ödemelerin hem merkezi hem yerel hükümet hem de son yıllarda ülkenin en büyük karlarını elde etmiş inşaat sektöründen gelecek katkılarla oluşturulması oldukça yerinde olur.

KOMİSYON’DA DİLE GELEN İKİ HİKAYE

Feinberg, ücretsiz görev yapmayı kabul ettiği bu Komisyon kurulunca, sadece bir kişinin kazandığı maaşa göre kaç para alacağına dair bir değerlendirme yapmamış. Kendisi ile görüşmek isteyen herkesle görüşmüş. Ki 11 Eylül saldırılarında 3000’den fazla kişinin ölümü söz konusuydu. Feinberg gerek olmadığını söylemesine rağmen, kendisiyle görüşmeye “benden kimin alındığını görmenizi istiyorum” diyerek evlilik videosunu izleten bir kadınla karşılaşmış. Yahut itfaiyeci eşinin öldüğünü, 6 ve 4 yaşında iki çocuğu olduğunu söyleyen bir kadın, alacağı parayı anladığını ama bu paranın ödenmesini bekleyecek zamanı olmadığını ifade etmiş. Paranın kendisine 30 gün içinde verilmesini zira 10 hafta ömrü kaldığını anlatmış. Kendisi öldüğü zaman çocuklara, eşinin bakacağını eşiyle konuştuklarını, ama o aniden ölünce işin kendisine kaldığını anlatan kadın, sağlıklı olduğu kısa sürede bir vakıf kurması, çocuklar için vasi tayin etmesi gibi şeyler yapması gerektiğini anlatmış. Feinberg, Hazine ile konuşup sorunu çözmüş ve kadın da sekiz hafta içinde ölmüş. Bu tarz hikayelerin herhangi bir mahkeme sürecinde dile gelmesinin mümkün olmadığını, kişilerin hakkaniyet duygusunun bir nebze yerine gelmesinin bu tarz imkanlardan geçtiğini unutmamak lazım. Kısaca insanlar, para konuşmaktan çok ölenlerin tanınmasını; hikayesini anlatmayı ve genel olarak, dinlenmeyi istiyor.

İngilizce bilenler için Feinberg’in bu süreçte başına gelen ilginç hikayeleri anlattığı podcast’ı dinlemek mümkün: https://gimletmedia.com/shows/without-fail/5who4m/the-tragedy-expert.

Feinberg’ün 11 Eylül komisyonunda yaptıklarını anlatan Netflix filmi de var. İsmi Worth.

[1] Bilgileri paylaşan Twitter hesabı: @barogündemi, 20 Şubat 2023.

[2] Bu konuyu daha önceki yazılarımdan birinde ele almıştım: https://www.politikyol.com/toplumsal-iliskileri-yargiyla-duzeltebilir-miyiz/

 

PolitikYol'da yayınlanan yazılar her gün öğlen mailinizde!

spot_img
PolitiYol Telegram'da

GÜNÜN YAZILARI

SÖYLEŞİLER

SOSYAL MEDYA

13,609BeğenenlerBeğen
10,160TakipçilerTakip Et
60,616TakipçilerTakip Et
9,354AboneAbone Ol

GÜNDEM

ÇEVİRİLER

Bir Cevap Yazın

YAZARIN DİĞER YAZILARI